Plastic fantastic! Barbie in Indonesia

Via dit blog en onze Facebookpagina KatjangKaas krijgen wij weleens vragen van onze bezoekers. Zo vroeg een mevrouw ons een keer of wij misschien wisten of er ook Indische of Indonesische Barbiepoppen bestonden. Ze was op zoek naar een origineel cadeau voor haar dochter. Nu zijn wij ook de beroerdste niet en niets is ons te gek, dus de Kritische Katjang ging op onderzoek uit. Barbie en Indonesië; een vreemde combinatie? Welnee! Dit plastic dametje van ongeveer twee (mini)kontjes hoog wordt al jaren in Azië geproduceerd, waarvan een aantal jaren voornamelijk in Indonesië (het land van herkomst staat zelfs op haar billetjes getatoeëerd!). Maar bestaan er dan ook échte Indonesische Barbies, gekleed in traditionele Indonesische kleding? Zoekt en gij zult vinden..

Barbie en Lilli
Speelgoedfabrikant Mattel bracht op 9 maart 1959 een pop op de markt, gemodelleerd naar het Duitse pin-upje Lilli van tekenaar Reinhard Beuthien, het verleidelijke stripfiguurtje dat de verkoopcijfers van de krant 'Bild' al een tijdje deed stijgen. Lilli was zo populair in Duitsland, dat Bild contact zocht met Max Weissbrodt van speelgoedfabrikant O&M Hausser, die het prototype van het popje Lilli maakte, dat in eerste instantie met haar uitdagende rondingen en garderobe bedoeld was voor de volwassen mannelijke lezers van Bild. Bild Lilli werd verkocht van 1955 tot circa 1964 en met groot succes. Mattel, de Amerikaanse speelgoedgigant, ontdekte Lilli en zag er wel (Weiss)brood in. Uiteindelijk verwierf Mattel het patent op Lilli en maakte er 'Barbie' van, naar dochter barbara van Ruth en Elliott Handler (oprichters van Mattel). Ook kreeg Barbie een kleine makeover en werd een groot succes. De arme Lilli stierf een eenzame dood en haar maker bleef berooid achter. Goeie ideeën worden altijd gejat, zullen we maar zeggen. Enfin, Barbie heeft de tand des tijds aardig overleefd en is nog best hip op haar oude dag. 

Plastic fantastic
de eerste Barbie
De eerste Barbies werden geproduceerd in Japan. Later verhuisde de productie naar 'goedkopere' landen zoals Taiwan, Hong Kong en de Filippijnen. In 1992 opende Mattel de eerste Barbiefabriek in Indonesië, ongeveer 45 km van Jakarta, in Cikarang. In die periode openden ze nog een fabriek in Maleisië en twee in China. Niet alleen de poppen worden in Azië geproduceerd, maar ook de grondstoffen, zoals het plastic, de kleding, haartjes en accessoires. Hoe goedkoper de productie, hoe groter uiteindelijk de omzet en winst. 
Tijden veranderen en Barbie verandert mee. Was het eerst nog een rondborstig dom blondje dat voornamelijk aan ballet deed en modeshowtjes liep, anno 2015 heeft ze vele gezichten en etnische tweelingzusjes gekregen op de Amerikaanse en Europese markt. Inmiddels is ook haar IQ gestegen en heeft ze vele beroepen gehad, waaronder dokter, piloot, astronaut, zakenvrouw en zelfs president. Het is de etnische diversiteit die vooral interessant is; uiteraard is er de African-American Barbie, maar ook de Latijns-Amerikaanse en de Aziatische. Behalve bij de 'gewone' speelbarbies voor kinderen, zien we de etnische variëteiten ook terug in de speciale edities voor verzamelaars; de collector editions. Dat zijn de wat luxere (lees; duurdere) poppen die bijvoorbeeld door bekende designers worden ontworpen en in gelimiteerde oplagen worden uitgebracht. Als we traditionele Indonesische Barbies willen, dan moeten we voornamelijk in deze laatste categorie zoeken.

Aziatische Barbies
Er zijn in de loop der jaren diverse traditioneel geklede Aziatische Barbies uitgebracht voor de verzamelaar, waaronder diverse Chinese en Japanse dames, maar ook een serie voor de Filippijnse markt en hele volksstammen Barbies bestemd voor Barbiefans in India. Die laten we voor het gemak even links liggen op onze zoektocht naar Indonesische Barbies. Als we zoeken naar een Indische Barbie, dan wordt het een zeer kort blog, want die bestaat helaas (nog) niet. Althans geen officiële door Mattel uitgebracht. Indonesische Barbies zijn er wel! Weliswaar erg weinig; er zijn drie verschillende, maar dat is beter dan niets. 

1. Minang Barbie
De eerste echte Indonesische Barbie is Minang Barbie (productnummer #3259) uit 2000. Deze pop was alleen in Indonesië verkrijgbaar. Ze heeft schitterende traditionele kleding aan, geïnspireerd op de klederdracht van de Minangkabau uit West-Sumatra. Leuk detail: Barbie heeft kleine schoteltjes bij zich zodat ze de traditionele schoteldans kan dansen. Op de doos staat een karakteristiek Minangkabau huis afgebeeld en bijgeleverd is een inlegvel met informatie over de Minangkabau en hun tradities. Het leukst is het echte Minangkabau hoofddeksel. Een typisch Aziatisch uiterlijk heeft deze Barbie niet, op de bruine oogjes en het bruine haar na (dat onder de hoed verstopt zit), maar ze is beslist de moeite waard. Je moet wel diep in de buidel tasten, want deze dame is zeldzaam en moeilijk te vinden. Onder de 100 euro kun je het schudden, maar dan heb je ook iets. Op eBay wisselt ze voor rond de 200 dollar van eigenaar (nieuw in ongeopende doos). Daar kun je toch best een weekje of twee van eten!
De Minangkabau zijn een van oorsprong Maleis volk dat voornamelijk woont in West-Sumatra (Sumatera Barat), maar over bijna heel Indonesië bevinden zich Minangkabauers, evenals in Maleisië (hoofdzakelijk in de staat Negeri Sembilan). De landstreek Minangkabau stond in de koloniale tijd ook wel bekend als de Padangse Bovenlanden.
De Minangkabau (ook wel de Minang genoemd) hebben een eigen taal: het Bahasa Minangkabau of Bahasa Minang, dat sterk verwant is aan het Bahasa Indonesia.
De naam 'Minangkabau' refereert aan het verhaal van de 'Winnende Karbouw' (in Bahasa Minang: Menang Kabau, in het Indonesisch: Menang Kerbau). Lang geleden waren de West-Sumatranen in oorlog met een Javaans koninkrijk. De Javanen waren sterker en wie niet sterk is moet slim zijn, dus verzon men een truc. Het plan was om een wedstrijd met buffels te houden. Zowel de Javanen als de West-Sumatranen zouden een  karbouw (waterbuffel) leveren en de sterkste buffel zou de oorlog winnen. De Javanen kwamen met een enorme stier, de West-Sumatranen leverden een jong kalf, vrijwel uitgehongerd en met extra scherpe hoorns (sommigen zeggen zelfs dat er messen op gemonteerd waren). Het kalf dacht toen ze de enorme karbouw van de tegenpartij zag: "Jippie! Melk!' en rende erop af. Je voelt 'm al aankomen; de hoorns van het kalfje prikten in de buik van de grote karbouw en zodoende was het kalf de winnaar. Dit karbouwenverhaal is erg populair. Men heeft waarschijnlijk ook de karakteristieke puntige daken en hoofddeksels gebaseerd op de vorm van de karbouwenhoorns.
Het was de bedoeling dat deze Minang Barbie de eerste in een serie 'Dolls of Indonesia' zou worden, maar het is - om onverklaarbare redenen - bij deze eerste (en dus tevens laatste) pop gebleven.

2. Batik Princess Barbie
In 2003 bracht Mattel een Barbie uit met de naam Batik Princess (product #C4558). Deze Barbie is net als Minang Barbie een special edition voor de Indonesische markt. Deze pop is ontworpen door Mattel Indonesia. Barbie draagt een baljurk van 'gebatikte' stof, met traditionele Javaanse batik motieven erop, volgens de fabrikant voorbehouden aan Javaanse Royalty. Op deze manier, door middel van haar mode, overbrugt Barbie volgens de tekst op de doos de afstand tussen Oost en West. Ja, ja, ambitie heeft ze in elk geval wel, die Barbie! Barbie ziet er verder niet Aziatisch uit, maar haar rode haar past wel bij het zachte perzikroze van haar baljurk. In deze periode worden de meeste Barbies gemaakt in de Indonesische fabriek. Zowel de speellijn (de massaproductie) als de gelimiteerde uitgaven voor de verzamelaar. Van Sumatra naar Java en weer terug. Dat moet Mattel ook gedacht hebben, want de volgende Indonesische Barbie is wederom een Sumatraanse. 

3, Sumatra - Indonesia Barbie 
Inmiddels is het 2007 als Mattel in de serie 'Dolls of the World' weer een typisch Indonesische Barbie op de markt brengt. Deze keer is Sumatra Barbie ook internationaal uitgebracht en ook vrijwel  wereldwijd verkrijgbaar. Sumatra Barbie (product #L9582) is wederom geïnspireerd op traditionele kleding van de Minangkabau, ook al staat dit niet in de beschrijving op de doos. Ze heeft een songket aan; de traditionele textielstijl van de Minangkabau. Songket is een brokaattechniek. Op een ondergrond van katoen of zijde worden reliëfpatronen van goud- of zilverdraad aangebracht. De draden worden van papier met een dun laagje bladgoud of -zilver gemaakt, of (iets minder fijn) van verguld of verzilverd koper- of bronsdraad. Vroeger waren deze draden afkomstig uit China. De songket van Barbie knipoogt naar de traditionele bruidskleding van de Minangkabau. De bruid gaat gekleed in de mooiste songket van blauwe zijde en gouddraad. 
Sumatra Barbie
een échte Barbie
Het leukst is misschien wel de gouden hoofdtooi (OK, het is plastic, maar dat mag de pret niet drukken). Deze Barbie heeft mooi lang zwart haar en ziet er wel een beetje Aziatisch uit (op haar bleke neusje na). Een en ander is niet helemaal historisch correct, bijvoorbeeld de broek; meestal zie je een langere songket jurk in plaats van de broek. Na deze pop zijn er tot nu toe geen andere Indonesische Barbies meer uitgegeven.

Kebaya Barbie uit Maleisië
Niet Indonesisch, maar zeker het vermelden waard zijn de Kebaya barbies uit Maleisië. Deze special edition Barbies zijn uitgegeven in 1999 en waren uitsluitend bestemd voor de Maleise markt. Er zijn diverse poppen uitgegeven in allerlei variaties en kleuren van de traditionele songket. Als je er eentje wilt hebben, zul je net als bij Minang Barbie meestal diep in je buidel moeten tasten. 
Aangezien de Maleise cultuur en klederdracht nauw verwant (verweven) is met de Indonesische zijn deze poppen voor de liefhebber ook zeer interessant. Een van de mooiste is misschien wel deze dame in een rode songket met goudbrokaat. De kebaya Barbies zijn over het algemeen zeer gedetailleerd (zie ook het aparte haarsieraad). 
Doorgaans wordt aangenomen dat de kebaya een van oorsprong typisch Indonesische klederdracht is. Een kebaya is een traditionele blouse-jurk combinatie en wordt gedragen in Maleisië, Indonesië, Brunei, Singapore, Birma, Cambodja en Zuid-Thailand. De blouse wordt in het midden van oudsher vastgemaakt met broches. Later zag men pas knopen op de blouses. Vaak wordt de kebaya gecombineerd met een sarong (wikkelrok). Typisch Indonesisch? Ehhh... dat zou je wel denken, maar oorspronkelijk hebben zowel de kledingstijl als het woord een Arabische oorsprong! Het woord kebaya stamt van het Arabische woord abaya, dat 'kleding' betekent. De in Indonesië vroegst bekende kebaya's werden gedragen aan het Javaanse hof tijdens de dagen van het rijk van Modjopahit (circa 1293 tot 1500). Oorspronkelijk werd deze kleding dus alleen door de adel gedragen, maar met de komst van de Portugezen en in de VOC-periode daarna verspreidde deze kledingstijl zich ook naar andere (lagere) sociale klassen en naar andere eilanden in de Indische archipel, totdat het uiteindelijk de traditionele klederdracht werd, die wij kennen. Uiteraard zijn er allerlei regionale variaties ontstaan in stoffen en stijlen. Zo kun je aan kleding ook sociale klasse en status aflezen. 

Singapore Girl
Een bijzondere eervolle vermelding is er voor de Singapore Girl Barbies van Mattel, begin jaren '90 van de vorige eeuw speciaal uitgegeven voor de bekende vliegmaatschappij Singapore Airlines. De stewardessen zijn wereldberoemd vanwege hun karakteristieke traditionele kleding en Mattel is er uitstekend in geslaagd om deze in Barbieformaat na te maken. De poppen zelf hebben een Aziatisch uiterlijk. Mattel maakte een specifiek Aziatisch koppie, althans, volgens hun beeld van een Aziatische. Hetzelfde hoofdje werd ook in de speellijn gebruikt bij de Aziatische vriendin van Barbie, Kira. Hoewel Kira ook regelmatig voor Hawaiiaanse, een Native American en een Eskimo doorging, maar een kniesoor die daar op let. Later kwam Mattel met een sierlijker Aziatisch gezichtje, de Lea-headmold, maar dat is weer een ander verhaal.

Tot slot
Het is een raadsel waarom Mattel nooit meerdere Indonesische Barbies heeft gemaakt buiten Minang Barbie, Batik Princess en Sumatra Barbie. En waarom juist twee keer een Sumatraans thema kiezen? Het zou voor de hand liggen dat een Indonesische Barbie op z'n minst ook Javaans gekleed zou gaan, aangezien de Barbiefabriek op Java ligt. Bovendien heeft Jakarta een heuse Barbie Store (zie video onderaan dit artikel). In deze Barbie Store is echter geen Indonesia Barbie te vinden, wel heel veel blondjes.. en het is er vooral errug roze. Als je bedenkt dat fabrikant Mattel naar buiten toe 'politiek correct' handelt met zijn product door verschillende etnisciteiten in Barbieformaat neer te zetten, dan rijst de vraag toch bij het zien van de Barbie Store Jakarta waarom er toch voornamelijk blonde Barbies in de winkel te vinden zijn en geen Aziatische schoonheden. In de Filippijnse Barbie Store is het van hetzelfde roze laken een pak. Schoonheidsideaal? Dollars? Wie zal het zeggen. Best wel jammer eigenlijk. Me dunkt dat met ruim 17.000 eilanden en zoveel etnische verschillen in de archipel er toch op zijn minst wel een Balinese danseres of een Molukse Barbie af kan. Of een Dayak Barbie, een Sulawesi Barbie of een Papua Barbie. Gelukkig is wel het menu dat in het roze Barbie Restaurant in de Jakarta Barbie Store enigszins aangepast; naast roze cupcakes en pudding kun je er ook echte 'Barbie Nasi Goreng' eten voor 38.000 Rupiah (circa 4 euro). Het is uiteraard wel een mini portie voor kids (mocht je honger krijgen).
De serie Dolls of the World bestaat sinds 1980 en elk jaar komen er nieuwe Barbies in deze serie bij. Vaak worden bepaalde landen om de zoveel jaar herhaald. Maar het blijft qua Indonesië echt voorlopig bij de drie besproken Indonesia Barbies. En een echte Indische Barbie of een Molukse, in een echte gebatikte sarong of chique kebaya, dat zal er wel nooit van komen, aangezien ze in Amerika onze  Indische geschiedenis niet kennen. Werk aan de winkel voor alle geëmigreerde Amerindo's daar? Misschien krijgen de kunstzinnige, creatieve Indo's onder jullie wellicht inspiratie om iets moois te maken van een eenvoudig stukje plastic... 


© De Kritische Katjang - het opinieblog van KatjangKaas
2015



VIDEO

Barbie Store Jakarta, 2013

nog meer roze in Barbie Store Jakarta, 2013

Voor de fans: Aqua - Barbie Girl
Hebben wij dat nu goed verstaan? 'I'm a Barbie Girl, Indo barbie World' ;)


Bronnen: 

- History, Background Information on Mattel, Inc., Reference for Business 
- Barbie and the world economy, The Los Angeles Times, June 1994
- Barbie doll goes ethnic with Minangkabau attire, The Jakarta Post, 10 december 2000
- History of the kebaya, http://en.wikipedia.org/wiki/Kebaya
- Barbie Around the World: Identification & Values, 1964-2007, Michael Augustyniak



Populaire posts van deze blog

GARUDA, een beladen symbool

Hoe Indisch is de Indische keuken?

PEPERNOTEN TYPISCH HOLLANDS OF...?